مقاله آموزشی

آشنایی با انواع نخ‌ فرش‌ دستباف و ماشینی

قالی یا فرش، یکی از مهم‌ترین محصولات نساجی است که در فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف، به‌ویژه ایران، جایگاهی ارزشمند دارد. کیفیت، دوام و زیبایی فرش تا حد زیادی به نوع نخ استفاده‌شده در بافت آن وابسته است. انتخاب نخ مناسب تأثیر مستقیمی بر کیفیت نهایی، درخشش، نرمی، مقاومت، قابلیت شست‌وشو و حتی قیمت قالی دارد. در این مقاله از مرکز رفو ماندگار، به‌صورت تخصصی به بررسی انواع نخ‌ فرش‌ دستباف و ماشینی پرداخته می‌شود.

 انواع نخ در قالی‌بافی به تفکیک ساختار

نخ‌هایی که در بافت فرش به‌کار می‌روند، معمولاً به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

• نخ تار (چله): نخ‌های عمودی در بافت فرش
• نخ پود: نخ‌های افقی که با تار تلاقی می‌کنند
• نخ پرز (نخ خاب): نخ‌هایی که سطح برجسته فرش را تشکیل می‌دهند

جنس و نوع این نخ‌ها براساس نوع قالی (دستباف یا ماشینی) و چگونگی بافت آن با یکدیگر متفاوت است. مثلا اغلب فرش های دستباف با الیاف طبیعی تهیه می شوند این درحالی است که برای تهیه فرش های ماشینی از الیاف مصنوعی با کیفیت های متفاوت استفاده می شود.

انواع نخ‌ فرش‌ دستباف و ماشینی

نخ های استفاده شده در قالی ها در دو دسته ترکیبی و غیر ترکیبی طبقه‌بندی می‌شوند. نخ‌های غیرترکیبی در بافت فرش‌های دستباف مورد استفاده قرار می‌گیرند و از کیفیت، دوام و ماندگاری بالایی برخوردار هستند همچنین این الیاف باعث حساسیت و آلرژی در انسان نمی‌شوند. انواع نخ‌های رایج در قالی‌های دستباف عبارتند از:

نخ پشم  (Wool)

این نخ‌ها طبیعی، گرم، نرم، ارتجاع‌پذیر و مقاوم در برابر سایش هستند. به همین دلیل بیشتر در نخ خاب (پرز) قالی‌های سنتی ایرانی مورد استفاده قرار می گیرند. از جمله مزایای نخ پشم می توان به رنگ‌پذیری بالا، دوام زیاد و حس طبیعی بودن آن اشاره نمود. اما این نخ در برابر رطوبت و بید خوردگی حساس است.

 نخ ابریشم طبیعی  (Silk)

نخ ابریشم بسیار ظریف، براق و سبک است. به‌همین دلیل از آن در قالی‌های نفیس یا تابلوفرش‌ها؛ به عنوان نخ خاب یا بافت گل‌ها استفاده می‌شود. این نخ برای قالی‌هایی با تراکم‌پذیری بالا و بافت نقش‌های دقیق و ظریف به کار می‌رود. نیاز به مراقبت خاص، قیمت بالا، حساسیت به نور و فشار از ویژگی‌های فرش‌های بافته شده با نخ ابریشم است. در ادامه با انواع نخ‌ فرش‌ دستباف و ماشینی آشنا خواهید شد.

 نخ پنبه (Cotton)

نخ پنبه طبیعی، مقاوم و پایداری بالایی دارد این نخ ارزان‌تر از پشم و ابریشم می‌باشد. از این نخ معمولاً در تار و پود فرش‌های دستباف استفاده می‌کنند.

نخ کرک (موهای نرم زیرین حیوانات مانند بز یا بره)

این نخ بسیار نرم و لطیف است و گاهی به‌جای پشم در فرش‌های لوکس سنتی مورد استفاده قرار میگیرد. نخ کرک، لطافت خاص و کیفیت بالایی دارد وکمیاب و  بسیار گران قیمت است.

 نخ‌های رایج در قالی‌های ماشینی

قالی‌های ماشینی اغلب با نخ‌های مصنوعی یا ترکیبی تولید می‌شوند. این الیاف قیمت مناسب، تنوع بیشتر، ضخامت کم و رنگ پذیری بالایی دارند. نخ خاب، مهم‌ترین مؤلفه در تعیین کیفیت قالی ماشینی است.

نخ آکریلیک (Acrylic)

• ویژگی‌ها: الیاف مصنوعی با خاصیت‌های نزدیک به پشم
• کاربرد: پرمصرف‌ترین نخ در فرش‌های ماشینی با کیفیت بالا
• مزایا: مقاومت به سایش، رنگ‌پذیری بالا، دوام زیاد، ضد حساسیت
• معایب: قیمت نسبتاً بالا در مقایسه با سایر نخ‌های مصنوعی

 نخ پلی‌استر (Polyester)

• ویژگی‌ها: الیاف مصنوعی نرم، درخشان و سبک
• کاربرد: در تولید فرش‌های ارزان‌تر، فرش‌های فانتزی و فرش کودک
• مزایا: براق، ضد چروک، مقاوم در برابر رطوبت
• معایب: مقاومت پایین‌تر در برابر سایش، پرزدهی در نمونه‌های بی‌کیفیت

 نخ پلی‌پروپیلن (Polypropylene یا BCF)

• ویژگی‌ها: ارزان‌ترین نوع نخ مصنوعی
• کاربرد: فرش‌های ارزان‌قیمت یا موقت
• مزایا: قیمت پایین، سبک، مقاوم در برابر آب
• معایب: عمر پایین، جذب گرد و غبار، پرزدهی زیاد

 نخ ویسکوز (Rayon) یا ابریشم مصنوعی

• ویژگی‌ها: الیاف نیمه‌مصنوعی با درخشندگی بالا
• کاربرد: در فرش‌های ماشینی طرح ابریشم
• مزایا: ظاهر جذاب، درخشنده
• معایب: مقاومت پایین در برابر آب و سایش

 نخ هیت‌ست‌شده (Heat-set Yarn)

Heat-set Yarn نوعی نخ آکریلیک است که طی فرآیند حرارتی تثبیت می‌شود تا پرزدهی کاهش یابد، ظاهر فرش طبیعی‌تر شود و مقاومت افزایش یابد. این نخ معمولاً در فرش‌های ماشینی درجه یک استفاده می‌شود.

 سخن آخر

انواع نخ‌ فرش‌ دستباف و ماشینی را بیشتر بشناسید. زیرا انتخاب نوع نخ در قالی، تعیین‌کننده کیفیت، زیبایی، طول عمر و قیمت نهایی آن است. در فرش‌های دستباف، نخ‌های طبیعی مانند پشم، ابریشم و پنبه نه‌تنها دوام و اصالت فرش را تضمین می‌کنند، بلکه باعث افزایش ارزش هنری و اقتصادی آن می‌شوند. در فرش‌های ماشینی، استفاده از نخ‌های صنعتی مانند آکریلیک و پلی‌استر امکان تولید انبوه با قیمت مناسب را فراهم کرده است. در نهایت، برای خرید یا تولید فرش مناسب، شناخت نوع نخ و ویژگی‌های آن امری ضروری است؛ زیرا نخ، قلب تپنده‌ی هر فرش است.