مقاله آموزشی

انواع شیوه رنگ ‌برداری فرش دستباف

فرش دستباف یکی از ارزشمندترین و اصیل‌ترین صنایع دستی ایران است که همواره به دلیل نقش‌ونگار زیبا، دوام بالا و اصالت فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است. اما گاهی به دلایل مختلف از جمله ریختن مواد رنگی، انتقال رنگ بر اثر رطوبت یا شست‌وشوی نامناسب، رنگ‌ها قاطی می‌شوند و یا تغییر رنگ بر روی فرش پدیدار می‌شوند. در چنین شرایطی رنگ‌برداری فرش دستباف به عنوان روشی برای بازگرداندن زیبایی و اصالت فرش اهمیت می‌یابد. انتخاب شیوه مناسب رنگ‌برداری بسته به نوع الیاف، شدت آسیب و نوع رنگ به کار رفته در فرش، متفاوت است. در این مقاله از مرکز رفو ماندگار به بررسی مهم‌ترین روش‌های رنگ ‌برداری فرش دستباف می‌پردازیم.

انواع شیوه رنگ ‌برداری فرش دستباف

فرش دستباف به دلیل ارزش هنری و مادی بالا نیازمند مراقبت ویژه است. در صورت بروز لکه یا تغییر رنگ، روش‌های مختلفی مانند رنگ‌برداری خانگی، مکانیکی، شیمیایی، بخاردهی یا استفاده از مواد طبیعی وجود دارد. با این حال، برای فرش‌های گران‌قیمت یا لکه‌های عمیق، بهترین راهکار مراجعه به قالیشویی‌های معتبر و متخصصان حرفه‌ای است. انتخاب درست شیوه رنگ‌برداری نه تنها به زیبایی فرش کمک می‌کند، بلکه از حفظ اصالت و ماندگاری آن نیز اطمینان می‌بخشد.

۱. رنگ‌برداری با روش‌های خانگی

برخی لکه‌های سطحی یا رنگ‌رفتگی‌های جزئی را می‌توان با استفاده از روش‌های خانگی برطرف کرد. البته این شیوه بیشتر برای موارد سبک و فوری کاربرد دارد و در فرش‌های بسیار گران‌قیمت توصیه نمی‌شود.

• استفاده از سرکه سفید:سرکه به دلیل خاصیت اسیدی ملایم، می‌تواند لکه‌های ناشی از رنگ‌های سطحی یا ترکیبات قلیایی را از بین ببرد. چند قطره سرکه رقیق‌شده روی لکه ریخته و سپس با دستمال سفید تمیز آن را جذب می‌کنند.
• محلول جوش شیرین:برای لکه‌های اسیدی مانند آب‌لیمو یا نوشیدنی‌ها، محلول جوش شیرین به خنثی‌سازی رنگ کمک می‌کند.
• آب سرد و دستمال سفید:در صورت تازه بودن لکه، سریع‌ترین اقدام، استفاده از آب سرد و دستمال سفید بدون پرز است که از نفوذ رنگ به تار و پود جلوگیری می‌کند.

این شیوه‌ها بیشتر برای لکه‌های کوچک و سطحی مناسب است و در صورت باقی ماندن لکه باید به روش‌های تخصصی‌تر روی آورد.

۲. رنگ‌برداری مکانیکی

رنگ‌برداری مکانیکی به معنای استفاده از ابزار برای پاک‌کردن رنگ اضافی از سطح فرش است. در این روش از برس‌های نرم، اسفنج‌های مخصوص یا مکنده‌های قوی استفاده می‌شود. گاهی لکه‌ها با شست‌وشوی مکانیکی همراه با شوینده‌های ملایم کم‌رنگ می‌شوند.

این روش رنگ ‌برداری فرش دستباف بیشتر برای قالی‌هایی مناسب است که لکه رنگ به‌طور سطحی روی پرزها باقی مانده باشد و هنوز به عمق الیاف نفوذ نکرده باشد. مزیت این شیوه آن است که آسیبی به ساختار و رنگ اصلی فرش وارد نمی‌کند، اما در لکه‌های قدیمی یا عمیق چندان مؤثر نیست.

۳. رنگ‌برداری شیمیایی

یکی از متداول‌ترین شیوه‌ها در قالیشویی‌های حرفه‌ای، استفاده از مواد شیمیایی کنترل‌شده برای حذف رنگ‌های اضافی است. این مواد معمولاً شامل محلول‌های اسدیم، پریدین، آمونیاک و کربنات سدیم هستند که می‌توانند رنگ نفوذی را از الیاف خارج کنند. مزایا و معایب این روش عبارتند از:

• تأثیر بالا بر لکه‌های قدیمی و عمیق
• قابلیت استفاده برای لکه‌های رنگی مختلف
• در صورت استفاده نادرست می‌تواند به رنگ اصلی فرش آسیب بزند.
• نیاز به تجربه و مهارت قالیشوی حرفه‌ای دارد.

به همین دلیل رنگ‌برداری شیمیایی تنها باید توسط افراد متخصص انجام شود تا تعادل میان حذف لکه و حفظ رنگ طبیعی فرش رعایت گردد.

۴. رنگ‌برداری با بخار و حرارت

استفاده از بخار آب داغ یا اتو با دستمال مرطوب یکی دیگر از روش‌ها برای از بین بردن لکه‌های تازه رنگی است. بخار موجب باز شدن منافذ الیاف می‌شود و سپس لکه با دستمال سفید جذب می‌گردد. این روش بیشتر برای لکه‌های جدید کارایی دارد و نیازمند دقت بالاست، زیرا حرارت بیش از حد می‌تواند به الیاف پشمی یا ابریشمی فرش آسیب برساند.

۵. رنگ‌برداری حرفه‌ای در قالیشویی

زمانی که فرش دچار رنگ‌رفتگی شدید یا لکه‌های عمیق می‌شود، بهترین انتخاب سپردن آن به قالیشویی‌های معتبر است. در این مراکز، کارشناسان با استفاده از ترکیب روش‌های مختلف (شیمیایی، مکانیکی و ترمیمی) اقدام به رنگ‌برداری می‌کنند. گاهی برای حفظ اصالت فرش از تکنیک‌های رنگ‌گذاری مجدد نیز استفاده می‌شود تا بخش تغییر رنگ یافته با سایر قسمت‌ها هماهنگ گردد.

سخن نهایی

هرگز بلافاصله پس از ایجاد لکه از مواد قوی شیمیایی برای رنگ ‌برداری فرش دستباف استفاده نکنید. بلکه ابتدا لکه را با دستمال سفید خشک کنید تا رنگ اضافه جذب شود. پیش از به‌کارگیری هر محلول، آن را روی بخش کوچکی از فرش آزمایش کنید. برای فرش‌های نفیس یا ابریشمی، حتماً از خدمات متخصصان بهره ببرید.