مقاله آموزشی

نحوه بازسازی فرش پوسیده | راهکاری برای احیای دوباره فرش‌های آسیب‌دیده

فرش، به‌ویژه اگر دست‌باف و قدیمی باشد، چه از نظر مادی و چه از لحاظ هنری و فرهنگی از ارزش بالایی برخوردار است.  با این حال، عوامل محیطی مانند رطوبت، بیدزدگی، پاخوردگی بیش از حد و نگهداری نامناسب می‌توانند به فرش آسیب زده و موجب پوسیدگی آن شوند. در این مقاله از مرکز تخصصی رفو ماندگار، با فرآیند کامل بازسازی فرش پوسیده آشنا می‌شویم، از علائم پوسیدگی گرفته تا مراحل احیای بافت، دارکشی، رفوگری و رنگ‌گذاری، همراه با نکاتی کاربردی برای مراقبت‌های پس از بازسازی.

 پوسیدگی فرش چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟

پوسیدگی فرش معمولاً به آسیب‌های عمیق در بافت، تار و پود یا زمینه‌ فرش گفته می‌شود. اما این پوسیدگی‌ها نشانه‌ پایان عمر فرش نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، با استفاده از روش‌های سنتی و تخصصی، می‌توان آن را ترمیم و بازسازی کرد. دلایلی همچون رطوبت طولانی‌مدت و کپک‌زدگی، بیدزدگی و حمله حشرات الیاف‌خوار، عدم تهویه مناسب در محیط انبار یا خانه و شست‌وشوی غیراصولی و خشک‌نشدن کامل فرش باعث آسیب به بافت قالی می شوند. پوسیدگی ممکن است به شکل سوراخ، نازک‌شدن بافت، تغییر رنگ، یا ترد شدن سطح فرش بروز کند.

 مراحل بازسازی فرش پوسیده‌شده

پوسیدگی فرش، به‌ویژه در فرش‌های قدیمی، موضوعی طبیعی ولی قابل ترمیم است. با استفاده از دانش رفوگری سنتی و ابزارهای حرفه‌ای، می‌توان فرش‌هایی را که ظاهراً بی‌استفاده شده‌اند، دوباره احیا کرد. مهم این است که آسیب‌ها را زود تشخیص داده و با متخصص مشورت کنید. بازسازی اصولی، نه‌تنها فرش را دوباره زیبا می‌سازد، بلکه از نظر اقتصادی و فرهنگی نیز ارزشمند است. مراحل ترمیم فرش های پوسیده عبارتند از:

1- ارزیابی و شناسایی ناحیه آسیب‌دیده

ابتدا، فرش باید توسط متخصص یا رفوگر حرفه‌ای بررسی شود. میزان پوسیدگی، عمق آسیب، نوع فرش (دست‌باف یا ماشینی)، تراکم گره، و جنس الیاف مشخص می‌شود. گاهی فقط لبه‌ها یا یک گوشه از فرش آسیب دیده‌اند و در برخی موارد، پوسیدگی به لایه زیرین و تار و پود رسیده است.

2- پاک‌سازی و آماده‌سازی فرش

معمولا پیش از شروع بازسازی فرش پوسیده، شست‌وشوی اصولی آن انجام می‌شود تا گردوغبار، بید، قارچ یا عوامل آلوده‌کننده حذف شوند. سپس فرش کاملاً خشک شده و آماده‌ رفو می‌گردد.

3-برداشتن قسمت‌های کاملاً پوسیده

در این مرحله بخش‌هایی از فرش که کاملاً پوسیده، پاره یا غیرقابل ترمیم‌اند، برش خورده و حذف می‌شوند. سپس فرش بر روی دار قالی یا قاب مخصوص بسته می‌شود تا بازسازی دقیق‌تر انجام شود.

4-ترمیم تار و پود (بنیادبافی)

در صورتی که تار و پود فرش آسیب دیده باشد، بازسازی اسکلت فرش ضروری است. بنابراین با استفاده از نخ‌های هم‌رنگ و هم‌جنس با فرش، تارهای جدید جایگزین می‌شوند. این مرحله مانند ساختار اولیه فرش، ولی به‌صورت موضعی انجام می‌گیرد.

5- گره‌زنی مجدد و پر کردن قسمت‌های خالی (رفوگری)

حالا نوبت به پر کردن بخش‌های خالی و احیای طرح می‌رسد. رفوگر با بررسی طرح اصلی فرش، شروع به گره‌زنی روی نواحی خالی می‌کند. نخ‌هایی که با رنگ، جنس و ضخامت فرش هم‌خوانی دارند، در این مرحله انتخاب می‌شوند. برای نواحی آسیب‌دیده‌ای که قابل گره‌زنی نیستند، از تکنیک‌های دوخت یا وصله‌کاری حرفه‌ای استفاده می‌شود.

6- یکنواخت‌سازی ارتفاع پرز و پرداخت نهایی

پس از تکمیل ترمیم سطح فرش با قیچی مخصوص و پرداخت‌کاری صاف و یکنواخت می‌شود. قسمت‌های ترمیم‌شده با بخش‌های اصلی فرش هماهنگ شده و اختلاف ارتفاع پرزها رفع می‌گردد.

7- رنگ‌گذاری موضعی (در صورت نیاز)

در صورتی که ناحیه ترمیم‌شده نیاز به تنظیم رنگ داشته باشد، با استفاده از رنگ‌های گیاهی یا معدنی مخصوص قالی، عملیات رنگ‌گذاری روی بافت جدید انجام می‌شود. این کار نیاز به‌ دقت و مهارت بالا دارد تا تفاوت بین بخش اصلی و ترمیم‌شده به چشم نیاید.

ابزارها و مواد مورد نیاز در بازسازی فرش

معمولا رفوگر برای بازسازی فرش پوسیده، علاوه بر تخصص نیاز به  ابزارهای مخصوصی دارد تا بتواند بخش‌های آسیب‌دیده را مرمت نماید. برخی از مهمترین این ابزارها عبارتند از:

• دار قالی یا قاب نگهدارنده
• نخ پشمی، پنبه‌ای یا ابریشمی با رنگ‌های مشابه بافت اصلی
• قلاب و سوزن قالیبافی
• قیچی قالی‌بری و ابزار پرداخت
• رنگ‌های گیاهی یا رنگینه‌های معدنی

 نکات مهم پس از بازسازی فرش

بازسازی فرش زمانی ارزش دارد که قسمت آسیب‌دیده محدود باشد و بخش عمده فرش سالم مانده باشد. همچنین فرش دست‌باف و دارای ارزش تاریخی یا هنری باشد. زیرا احیای فرش پوسیده، نجات بخشی از هنر، تاریخ و خاطرات خانوادگی است. پس از بازسازی فرش باید نکات زیر را مدنظر داشته باشید:

• فرش بازسازی‌شده باید حداقل یک روز در محیط خشک و تهویه‌دار نگهداری شود.
• تا حد ممکن از پهن کردن فرش روی سطوح مرطوب خودداری شود.
• شست‌وشوی سالانه فرش باید با دقت و توسط قالیشویی‌های معتبر انجام شود.
• استفاده از زیرانداز مناسب یا موکت برای جلوگیری از تماس مستقیم با رطوبت بسیار مفید است.
• در صورت مشاهده علائم جدید پوسیدگی، در اسرع وقت با رفوگر تماس گرفته شود.